Working Wife Maintenance Rights in India
ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਪਤਨੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ Income ਕਮਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਪਤੀ ਤੋਂ Maintenance ਅਰਥਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਹੈ—ਹਾਂ, ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਵੀ Maintenance ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨਾ Maintenance ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ automatic ground ਨਹੀਂ ਹੈ। Court ਇਹ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਦੀ ਅਸਲ Income ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ Income ਉਸਦੇ ਵਾਜਬ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ Lifestyle ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕੀ ਹਨ।
1. What is Maintenance? (Maintenance ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?)
Maintenance ਜਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਹੈ ਜੋ Court ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ Settlement ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੱਪੜਿਆਂ, ਇਲਾਜ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਜਬ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Maintenance ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੱਖ ਆਪਣਾ ਵਾਜਬ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ Court ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਲੜਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਾ ਰਹੇ।
2. Can a Working Wife Claim Maintenance?
ਕੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ Maintenance ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ। ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ Maintenance ਲਈ Application ਦਾਇਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ Maintenance ਮਿਲੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਇਹ ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਅਸਲ Income ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ।
ਜੇ ਪਤਨੀ ਥੋੜ੍ਹੀ Income ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ Income ਉਸਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਇਲਾਜ, ਆਵਾਜਾਈ, Court ਦੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ Court ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਚਿਤ Maintenance ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Income ਉਸਦੇ ਵਾਜਬ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ Court Maintenance ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਕਾਰ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
3. Which Laws Provide Maintenance?
Maintenance ਕਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਧੀਨ ਮੰਗੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Section 144, Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023
BNSS ਦੀ Section 144 ਅਧੀਨ ਉਹ ਪਤਨੀ Maintenance ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਪਤੀ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ Section ਅਧੀਨ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੀ Maintenance ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Section 24, Hindu Marriage Act, 1955
Hindu Marriage Act ਦੀ Section 24 ਅਧੀਨ ਚੱਲ ਰਹੇ matrimonial case ਦੌਰਾਨ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਤੀ—ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ Interim Maintenance ਅਤੇ litigation expenses ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ independent Income ਉਸਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੇ ਖਰਚੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਲਈ Section 24 gender-neutral ਹੈ। ਖਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਤੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ Maintenance ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Section 25, Hindu Marriage Act, 1955
Section 25 ਅਧੀਨ Court Permanent Alimony ਇੱਕਮੁਸ਼ਤ ਰਕਮ ਜਾਂ ਮਹੀਨਾਵਾਰ/ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀ Payment ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Court ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ Income, Property, Conduct ਅਤੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005
Domestic Violence Act ਅਧੀਨ ਪੀੜਤ ਪਤਨੀ Monetary Relief ਅਤੇ Maintenance ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
4. Does Being Qualified Mean the Wife Cannot Get Maintenance?
ਕੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਜਾਂ Qualified ਪਤਨੀ ਨੂੰ Maintenance ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ?
ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਪਤਨੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ Qualification ਹੈ, ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ Maintenance ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Court ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਵੇਖੇਗੀ:
- ਕੀ ਪਤਨੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?
- ਉਸਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ Net Income ਕਿੰਨੀ ਹੈ?
- ਕੀ ਉਸਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡੀ ਹੈ?
- ਕੀ ਉਹ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ?
- ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ?
- ਕੀ ਉਸਦੀ Income ਉਸਦੇ ਵਾਜਬ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ?
- ਕੀ ਪਤੀ ਦੀ Income ਉਸਦੀ Income ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਹੈ?
Qualified to earn ਅਤੇ actually earning sufficient income ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਕਿਸੇ ਪਤਨੀ ਕੋਲ M.A. ਜਾਂ B.Ed. ਦੀ Degree ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ Degree ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੀ Income ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ Court ਇਸ Conduct ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।
5. How Does the Court Decide the Amount?
Court Maintenance ਦੀ ਰਕਮ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ?
Maintenance ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਕ fixed percentage ਜਾਂ universal formula ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ Documents ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Court ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ:
1. Income of Both Parties
ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ Salary, Business Income, Professional Income, Rent, Interest, Investments ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਮਦਨ।
2. Reasonable Monthly Expenses
ਘਰ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ, ਰਾਸ਼ਨ, ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ, ਦਵਾਈਆਂ, ਆਵਾਜਾਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ School Fee ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖਰਚੇ।
3. Standard of Living
ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ Lifestyle ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ।
4. Children’s Responsibility
ਬੱਚਾ ਕਿਸ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, School Fee ਕੌਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ Medical ਤੇ Daily Expenses ਕੌਣ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ।
5. Assets and Liabilities
Property, Bank Balance, Loans, EMIs, dependent parents ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ।
6. Health and Age
ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਰੱਥਾ।
7. Conduct and Disclosure
ਕੀ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ Income ਜਾਂ Property ਛੁਪਾਈ ਹੈ? ਕੀ Salary ਜਾਂ Business Records Court ਅੱਗੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ?
6. Is the Husband’s Salary the Only Factor?
ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਦੀ Salary ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ Maintenance ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਪਤੀ ਦੀ Salary ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ factor ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਕੱਲਾ factor ਨਹੀਂ ਹੈ।
Court ਪਤੀ ਦੀ Net Income ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਾਜਬ ਖਰਚੇ, Income Tax, Loans, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ dependent parents ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ Court ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Income, Property ਅਤੇ ਹੋਰ financial resources ਵੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ Social Media Photos, ਮਹਿੰਗੀ Car ਜਾਂ Lifestyle ਦੇਖ ਕੇ Income ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ material ਹੋਰ Documents ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ Court ਅੱਗੇ relevant ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
7. What if the Wife Hides Her Income?
ਜੇ ਪਤਨੀ ਆਪਣੀ Income ਛੁਪਾਏ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
Maintenance ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ Maintenance ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ Court ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ Income, Property, Bank Accounts, Loans ਅਤੇ Expenses ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ।
ਜੇ ਪਤਨੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ ਪਰ Court ਨੂੰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੱਸੇ, ਜਾਂ ਪਤੀ ਆਪਣਾ Business ਅਤੇ Bank Transactions ਛੁਪਾਏ, ਤਾਂ Court:
- Bank Statement ਮੰਗਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ;
- Salary Record ਜਾਂ Income Tax Return ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ;
- Employer ਤੋਂ Record ਮੰਗਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ;
- ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ adverse inference ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ;
- Maintenance ਦੀ ਰਕਮ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ;
- ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ Costs ਵੀ ਲਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Supreme Court ਨੇ Rajnesh v. Neha, (2021) 2 SCC 324 ਵਿੱਚ Maintenance ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ Assets and Liabilities ਦੇ Disclosure Affidavit ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ guidelines ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਆਪਣੀ ਸਹੀ financial position Court ਅੱਗੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ Maintenance ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਜਾਂ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਹੋਵੇ।
8. Can Maintenance Be Claimed Under Different Laws?
ਕੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਧੀਨ Maintenance ਮੰਗੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਧੀਨ Maintenance ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ:
- Section 144 BNSS;
- Section 24 ਜਾਂ 25 Hindu Marriage Act;
- Domestic Violence Act;
- ਹੋਰ ਲਾਗੂ Personal Law।
ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਖਰਚੇ ਲਈ ਕਈ ਗੁਣਾ Maintenance ਮਿਲੇਗੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ Maintenance Order ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੂਜੀ Court ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। Court ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ adjustment ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੀਂ Maintenance Application ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਜਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ Orders ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
9. Can a Husband Claim Maintenance from His Wife?
ਕੀ ਪਤੀ ਵੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ Maintenance ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Hindu Marriage Act ਦੀਆਂ Sections 24 ਅਤੇ 25 ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।
ਜੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ Court Case ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ independent Income ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਤੀ ਵੀ Maintenance ਜਾਂ litigation expenses ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ financial condition, ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮਰੱਥਾ Court ਅੱਗੇ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
10. Does the Wife’s Parental Family Income Matter?
ਕੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ Maintenance ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ?
ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਮੀਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ Maintenance ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ।
ਪਰ ਜੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Property, Investment, Rent ਜਾਂ ਹੋਰ independent Income ਹੋਵੇ, ਤਾਂ Court ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।
11. Practical Example
ਸੌਖੀ ਉਦਾਹਰਨ
ਮੰਨ ਲਓ ਪਤਨੀ ਇੱਕ Private School ਵਿੱਚ Teacher ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ Net Salary ₹18,000 ਹੈ। ਪਤੀ ਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ Net Income ₹90,000 ਹੈ। ਬੱਚਾ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ School Fee, Medical ਅਤੇ Daily Expenses ਵੀ ਪਤਨੀ ਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਪਤਨੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, Maintenance ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Court ਦੋਵਾਂ ਦੀ Income, ਬੱਚੇ ਦੇ ਖਰਚੇ, ਕਿਰਾਇਆ, Lifestyle ਅਤੇ ਹੋਰ liabilities ਵੇਖ ਕੇ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਰਕਮ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਦੂਜੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਪਤਨੀ ₹75,000 ਮਹੀਨਾ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ dependent expenses ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ Income ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਤਾਂ Court ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Maintenance ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੀ Maintenance ਦਾ ਸਵਾਲ ਅਲੱਗ ਰਹੇਗਾ।
12. Important Documents
Maintenance Case ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ Documents ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ Documents ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- Salary Slips;
- Bank Statements;
- Income Tax Returns;
- Form 16;
- Employment Letter;
- Business Records ਅਤੇ GST Returns;
- Property Documents;
- Rent Agreement;
- Loan ਅਤੇ EMI Statements;
- ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ School Fee Receipts;
- Medical Bills;
- Insurance ਅਤੇ Investment Details;
- Household Expenses ਦਾ Record;
- ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਸ ਹੋਏ Maintenance Orders;
- Assets and Liabilities Affidavit।
Documents ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਜਾਂ ਗਲਤ financial statement ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ Advocate ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Q1. Is every working wife entitled to maintenance?
ਕੀ ਹਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ Maintenance ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ Maintenance automatic ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। Court ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Income ਉਸਦੇ ਵਾਜਬ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
Q2. Can a wife earning a small salary get maintenance?
ਕੀ ਘੱਟ Salary ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ Maintenance ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ। ਜੇ ਉਸਦੀ Income ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਾਜਬ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ Court ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ Maintenance ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Q3. Can an unemployed but highly qualified wife claim maintenance?
ਕੀ ਉੱਚ-ਪੜ੍ਹੀ ਪਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪਤਨੀ Maintenance ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਉਹ Application ਦਾਇਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ Court ਉਸਦੀ Qualification, ਪਿਛਲੀ ਨੌਕਰੀ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗੀ।
Q4. Is there a fixed percentage of the husband’s salary?
ਕੀ ਪਤੀ ਦੀ Salary ਦਾ ਕੋਈ fixed percentage Maintenance ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ fixed percentage ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਕਮ ਦੋਵਾਂ ਦੀ Income, Expenses, Lifestyle, Children ਅਤੇ liabilities ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Q5. Can child maintenance be claimed separately?
ਕੀ ਬੱਚੇ ਦੀ Maintenance ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੰਗੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Maintenance ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ Maintenance ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਚੰਗੀ Income ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Q6. Can maintenance be changed later?
ਕੀ Maintenance ਦੀ ਰਕਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ। ਜੇ Income, ਨੌਕਰੀ, ਸਿਹਤ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਰਚੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਗੂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ Maintenance ਵਧਾਉਣ, ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਬਦਲਣ ਲਈ Application ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Conclusion
ਨਤੀਜਾ
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ Maintenance ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਵਿਆਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੀ Income ਵਿੱਚੋਂ automatic fixed ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇਗਾ।
Court ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸਲ financial position, ਵਾਜਬ ਲੋੜਾਂ, ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਦੇ Lifestyle, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹੀ Documents ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Maintenance ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਕੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਣੀ Income ਉਸਦੇ ਵਾਜਬ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ?
ਕਿਸੇ ਵੀ Maintenance Case ਵਿੱਚ Application ਜਾਂ Reply ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ Income, Expenses, Assets, Loans ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ Advocate ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Legal Sources
- Section 144, Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023
- Section 24, Hindu Marriage Act, 1955
- Section 25, Hindu Marriage Act, 1955
- Rajnesh v. Neha, (2021) 2 SCC 324
Disclaimer
ਇਹ ਲੇਖ ਕੇਵਲ ਆਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ Legal Awareness ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਮਲੇ ਲਈ Legal Advice ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਕੇਸ ਦੇ ਤੱਥ, Documents ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਗ Advocate ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਵੋ।
ਹੋਰ ਸੌਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਪੜ੍ਹੋ:
https://punjabivakil.com
Adv. Gurwinder Singh
Family Law and Legal Awareness
