ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ NRI ਵਿਆਹੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ, ਤਲਾਕ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ, procedure ਅਤੇ court ਦੀ process ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Q1. Can husband or wife marry again abroad without divorce?
ਕੀ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ/ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦੂਸਰਾ ਵਿਆਹ ਗਲਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੌਧ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ Hindu Marriage Act ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਤ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ Bharatiya Nyaya Sanhita ਦੀ ਧਾਰਾ 82 ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Q2. Is this only a police case or court complaint is needed?
ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪੁਲਿਸ ਕੇਸ ਹੈ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?
Bigamy ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਧੀ arrest ਵਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਾਰ non-cognizable ਅਤੇ bailable offence ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਹਰ ਵਾਰ ਸਿੱਧੀ FIR ਕਰਕੇ arrest ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ complaint ਕਰ ਸਕਦਾ/ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਪਹਿਲਾਂ complaint, documents ਅਤੇ evidence ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ summons ਜਾਂ warrant ਦੀ process ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Q3. What is the procedure in India?
India ਵਿੱਚ step by step procedure ਕੀ ਹੈ?
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਇੱਕ detailed complaint ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ complaint police ਨੂੰ record ਲਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਮ procedure ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ
- ਤਲਾਕ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ record check ਕਰੋ
- ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਬੂਤ ਲਵੋ
- ਪੁਲਿਸ/SSP ਨੂੰ written complaint ਦਿਓ
- ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ complaint file ਕਰੋ
- ਅਦਾਲਤ complainant ਦੀ preliminary evidence ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਜੇ case ਬਣੇ, ਤਾਂ accused ਨੂੰ summons ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ
- accused ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ warrant/ਹੋਰ court process ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਜੇ accused ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ summons/warrant foreign address ਤੇ proper channel ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਣੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ
Q4. If husband or wife is outside India, how can arrest happen?
ਜੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ arrest ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। Indian police ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ arrest ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜੇ accused ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ court ਦੀ process ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
Practical ਤਰੀਕੇ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- Court summons ਵਿਦੇਸ਼ੀ address ਤੇ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ
- Accused ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ court warrant ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ
- Court/authority ਦੇ order ਨਾਲ Look Out Circular ਦੀ request ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਜੇ accused India ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ airport ਤੇ ਰੋਕ ਕੇ court ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
- Passport impounding/revocation ਲਈ request ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ NRI matrimonial dispute ਵਿੱਚ
- ਬਹੁਤ serious ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ extradition ਜਾਂ deportation ਵਰਗਾ route ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ automatic ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਹਰ case ਵਿੱਚ possible ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਇਸ ਲਈ client ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ” — ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਪਰ “ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ arrest ਹੋ ਜਾਏਗੀ” — ਇਹ ਵੀ ਹਰ ਵਾਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ।
Q5. What if spouse says foreign divorce was already taken?
ਜੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਹੇ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਲਾਕ ਹਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ India ਵਿੱਚ valid ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ foreign court ਕੋਲ jurisdiction ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ notice ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, case contest ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ divorce ਦਾ ground Indian law ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਣਯੋਗ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਜੇ foreign divorce ਧੋਖੇ ਨਾਲ, ex-parte ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ India ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Q6. What proof is needed for second marriage abroad?
ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਵਿਆਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਬੂਤ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?
ਸਿਰਫ photos ਜਾਂ social media posts ਨਾਲ case ਕਈ ਵਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਸਰਾ ਵਿਆਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਬੂਤ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
- ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਦਾ certificate
- ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ photos ਅਤੇ ਗਵਾਹ
- ਤਲਾਕ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ court record
- ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਦਾ foreign marriage certificate
- ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ photos/videos
- ਵਿਆਹ ਦੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ
- venue booking, invitation ਜਾਂ registrar record
- social media posts, chats, emails
- visa, travel record, foreign address ਅਤੇ employer details
Electronic evidence ਲਈ proper certificate ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ chats/screenshots ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Q7. Can wife get share in husband’s property?
ਕੀ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ property ਵਿੱਚ share ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ confusion ਹੁੰਦੀ ਹੈ। India ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੀ self-acquired property ਵਿੱਚ automatic 50% share ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਤੀ ਜੀਵਤ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਤਨੀ ਇਹ relief ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ:
- maintenance / ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ
- residence right / ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ
- Domestic Violence Act ਹੇਠ monetary relief
- compensation
- permanent alimony
- ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਖਰਚਾ
- ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ property ਤੇ charge ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ
ਜੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਿਨਾਂ will ਦੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ Hindu Succession Act ਅਨੁਸਾਰ wife Class-I heir ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ/ਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ share ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਤੀ ਦੇ ਜੀਵਤ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ “automatic ownership share” ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ “maintenance/right to residence” ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ।
Q8. If property is not in husband’s name, what can wife do?
ਜੇ property ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਜੇ property ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਸਿੱਧਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ property ਵਿੱਚ share ਦੇ ਦਿਓ।
ਪਰ ਜੇ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ property ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਾਂ ਪਤੀ ਨੇ maintenance/alimony ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ property ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ court ਅੱਗੇ ਇਹ ਗੱਲ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Court ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ:
- ਪਤੀ ਦੀ income ਅਤੇ lifestyle ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ
- bank statements, ITR, business record, property record ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਪਤੀ ਨੂੰ assets and liabilities ਦੀ affidavit ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ
- maintenance husband ਦੀ real earning capacity ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ fix ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਜੇ shared household ਹੈ, ਤਾਂ wife ਨੂੰ residence protection ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ਜੇ property ਵੇਚ ਕੇ wife ਦੇ ਹੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ restraining order ਮੰਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ “property ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਹੈ” ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Q9. Can court stop husband from selling property?
ਕੀ court ਪਤੀ ਨੂੰ property ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਂ। ਜੇ wife ਇਹ ਦਿਖਾਏ ਕਿ husband property ਵੇਚ ਕੇ maintenance, residence ਜਾਂ alimony ਦੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ court ਤੋਂ restraint order ਮੰਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Domestic Violence Act ਵਿੱਚ shared household ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ court respondent ਨੂੰ property ਤੋਂ wife ਨੂੰ ਕੱਢਣ, shared household ਵੇਚਣ ਜਾਂ rights disturb ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। HMA ਵਿੱਚ permanent alimony ਨੂੰ secure ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ property ਉੱਤੇ charge ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Q10. What should client do first?
ਮੁਆਕਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Client ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ panic ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਹਿਲਾਂ evidence file ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ documents collect ਕਰੋ:
- ਆਪਣਾ marriage certificate
- ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ photos ਅਤੇ invitation
- children ਦੇ birth certificates
- spouse ਦਾ passport number ਅਤੇ foreign address
- spouse ਦੀ job, business ਜਾਂ income details
- ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ photos/videos/posts
- ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਦਾ certificate ਜਾਂ registrar record
- foreign divorce decree, ਜੇ spouse claim ਕਰਦਾ ਹੈ
- husband ਦੀ property, bank, ITR, vehicle, business record
- chats, emails ਅਤੇ threats ਦਾ record
Disclaimer: ਇਹ article ਸਿਰਫ legal awareness ਲਈ ਹੈ। ਹਰ case ਦੇ facts, citizenship, foreign divorce, property record ਅਤੇ evidence ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ case file ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ documents ਕਿਸੇ advocate ਤੋਂ ਜਰੂਰ verify ਕਰਵਾਓ।
