ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਦੇ ਹੱਕ
ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੈਸੇ ਗਏ ਤਾਂ ਗਏ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦਮ ਚੁੱਕੋ, ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
1. What is a cheque bounce case? (ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਕੇਸ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?)
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਲਈ ਚੈਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੈਂਕ ਉਹ ਚੈਕ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ cheque bounce ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- account ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਘੱਟ ਹੋਣਾ
- payment stop ਹੋਣਾ
- account band ਹੋਣਾ
- signature mismatch ਹੋਣਾ
ਪਰ ਹਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਚੈਕ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਕੇਸ ਤਦ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੈਕ ਕਿਸੇ ਅਸਲੀ ਕਰਜ਼ੇ ਜਾਂ ਦੇਣਦਾਰੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਛੋਟੀ example:
ਰਮਨ ਨੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਤੋਂ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਉਧਾਰ ਲਏ। ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਚੈਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਚੈਕ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ, ਚੈਕ “insufficient funds” ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ cheque bounce matter ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2. Does every returned cheque become a case? (ਕੀ ਹਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਚੈਕ ਕੇਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?)
ਨਹੀਂ। ਹਰ returned cheque ਨਾਲ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਕਾਨੂੰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਚੈਕ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ
- ਬੈਂਕ ਤੋਂ return memo ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ
- 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ legal notice ਭੇਜਿਆ ਹੋਵੇ
- notice ਤੋਂ 15 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ payment ਨਾ ਆਈ ਹੋਵੇ
ਇਹ steps ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ complaint ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਤੁਸੀਂ 2 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ notice ਹੀ ਨਾ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ case ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. What is the first right of the complainant? (ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਕੀ ਹੈ?)
ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਹੈ legal notice ਭੇਜਣਾ।
ਇਹ notice ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ:
- ਤੁਹਾਡਾ ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ
- ਤੁਸੀਂ ਰਕਮ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹੋ
- ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ payment ਕਰੋ
ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਹੈ।
ਛੋਟੀ example:
ਬਲਜੀਤ ਦਾ 80,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਚੈਕ bounce ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ advocate ਰਾਹੀਂ notice ਭੇਜਿਆ ਕਿ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ payment ਕਰੋ। ਇਹ ਉਸਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਹੈ।
4. When can a complaint be filed in court? (ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ complaint ਕਦੋਂ file ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?)
ਜਦੋਂ legal notice ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ payment ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ complaint file ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ:
- ਪਹਿਲਾਂ cheque bounce
- ਫਿਰ legal notice
- ਫਿਰ 15 ਦਿਨ wait
- payment ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ court
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ 1 ਮਈ ਨੂੰ notice ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਦਿਨ ਤੱਕ payment ਨਾ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ complainant court ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
5. What documents should the complainant keep? (ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਕੋਲ ਕਿਹੜੇ ਕਾਗਜ਼ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?)
ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਕੋਲ ਇਹ ਕਾਗਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:
- ਅਸਲੀ ਚੈਕ
- bank return memo
- legal notice ਦੀ copy
- ਡਾਕ ਜਾਂ courier receipt
- tracking proof
- ਉਧਾਰ ਜਾਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ proof
- WhatsApp chat, receipt, agreement, bank entry
ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨਾਲ case ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਂ 3 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ proof ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਗੱਲ ਮੁਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6. What if the accused says it was a blank cheque? (ਜੇ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ blank cheque ਸੀ ਤਾਂ?)
ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ blank cheque ਸੀ, ਇਸ ਨਾਲ case ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜੇ ਚੈਕ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਉਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੈਕ ਕਿਸੇ liability ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀ example:
ਮਨਦੀਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਚੈਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸ ਸਕੇ ਕਿ ਖਾਲੀ ਚੈਕ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ defence ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
7. What if the accused says it was a security cheque? (ਜੇ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ security cheque ਸੀ ਤਾਂ?)
“Security cheque” ਕਹਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੇਸ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੈਕ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਦੇਣਦਾਰੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਜੇ ਪੈਸੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਣੇ ਬਣਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ security cheque ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਬਚਾਅ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਮਾਨ ਲਿਆ, payment ਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ security cheque ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ case ਫਿਰ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
8. Does the law support the complainant? (ਕੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ?)
ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਨੂੰ support ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ cheque ਕਿਸੇ debt ਜਾਂ liability ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ complainant ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ proof ਦੇ case ਜਿੱਤ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਾਗਜ਼ ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ cheque, memo, notice ਅਤੇ loan ਦੀ chat ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ case ਕਾਫ਼ੀ strong ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
9. Can the court order payment during the case? (ਕੀ ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੀ court ਕੁਝ payment ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?)
ਹਾਂ, ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ court case ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਕੁਝ ਰਕਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ complainant ਲਈ ਮਦਦ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ case ਲੰਮਾ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ 5 ਲੱਖ ਦਾ cheque bounce ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ accused ਸਿਰਫ਼ ਤਾਰੀਖਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ court ਕੁਝ interim amount ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।
10. Can the complainant settle the matter? (ਕੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?)
ਹਾਂ, cheque bounce case ਵਿੱਚ compromise ਜਾਂ settlement ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ complainant ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ।
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ 2 ਲੱਖ ਦੇ cheque bounce case ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਪੱਖ 1.80 ਲੱਖ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਲਿਖਤੀ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ complainant settlement ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।
11. What are the biggest mistakes made by complainants? (ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?)
ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ ਇਹ ਹਨ:
- notice ਦੇਰ ਨਾਲ ਭੇਜਣਾ
- ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ proof ਨਾ ਰੱਖਣਾ
- ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ
- wrong court ਵਿੱਚ case file ਕਰਨਾ
- amount ਅਤੇ dates ਦਾ record ਨਾ ਰੱਖਣਾ
ਛੋਟੀ example:
ਲਵਪ੍ਰੀਤ ਨੇ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ cash ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਨਾ ਕੋਈ receipt ਲਈ, ਨਾ ਕੋਈ message ਰੱਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੈਕ bounce ਹੋਣ ‘ਤੇ ਉਸਦਾ case ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
12. What should the complainant do immediately after cheque bounce? (ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?)
ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਕਰੋ:
- bank return memo ਲਵੋ
- cheque ਦੀ copy sambhalੋ
- advocate ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ
- ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ legal notice ਭੇਜੋ
- ਸਾਰੇ proof ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ
- 15 ਦਿਨ wait ਕਰੋ
- ਫਿਰ complaint file ਕਰੋ
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ ਅੱਜ cheque bounce ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ “ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ 1 ਮਹੀਨਾ ਨਾ ਬੈਠੋ। ਪਹਿਲਾਂ memo ਲਵੋ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ legal step ਲਵੋ।
13. What is the real strength of a cheque bounce case? (ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਕੇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?)
ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਕੇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ:
- time limit ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ
- ਸਹੀ legal notice
- ਸਾਫ਼ proof
- ਅਸਲੀ liability
- complainant ਦੀ consistency
ਛੋਟੀ example:
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕੋ ਗੱਲ notice ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੀ, complaint ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਲਿਖੀ, ਅਤੇ proof ਵੀ ਉਹੀ support ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ case ਹੋਰ strong ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14. Final advice (ਅੰਤਲੀ ਸਲਾਹ)
ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ cheque ਅਸਲੀ ਕਰਜ਼ੇ ਜਾਂ liability ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ notice ਤੇ complaint ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ:
ਚੈਕ ਬਾਊਂਸ ਦਾ ਕੇਸ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ example:
ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ cheque, memo, notice, receipt ਅਤੇ loan proof ਹੈ, ਉਸਦਾ case ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ “ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।”
