ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੌਖੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ (Simple legal information for Punjabi people)

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ, ਵਟਸਐਪ, ਬੈਂਕ ਕਾਲਾਂ, ਝੂਠੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਲੀ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਠੱਗੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਵੀ ਘਬਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀ ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਠੱਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?(What is online fraud?)

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਫ਼ੋਨ, ਸੁਨੇਹੇ, ਵਟਸਐਪ, ਈਮੇਲ, ਜਾਲੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਔਨਲਾਈਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੈਸੇ, ਬੈਂਕ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਗੁਪਤ ਕੋਡ, ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਲਵੇ।

ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਝੂਠੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਹੈ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਠੱਗੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?(What are the most common types of online fraud?)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਠੱਗੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਮੰਗ ਕੇ ਠੱਗੀ(Fraud by asking for OTP/code)
ਕੋਈ ਬੈਂਕ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਆਇਆ ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਮੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੈਸੇ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਝੂਠੀ ਬੈਂਕ ਕਾਲ(Fake bank call)
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਤਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਾਰਡ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਵੀਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਭੇਤ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵਟਸਐਪ ’ਤੇ ਜਾਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਦੋਸਤ(Fake relative or friend on WhatsApp)
ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ।

ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਇਨਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਠੱਗੀ(Job or prize scam)
ਝੂਠਾ ਨੌਕਰੀ ਪੱਤਰ, ਲਾਟਰੀ ਜਾਂ ਇਨਾਮ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੁਗਤਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਕੈਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਠੱਗੀ(QR/payment code scan fraud)
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਕੈਨ ਕਰੋ, ਪੈਸੇ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਾਲੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਵੈਬਸਾਈਟ(Fake shopping website scam)
ਸਸਤਾ ਸਮਾਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦੇ।

ਜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?(What should you do first if online fraud happens?)

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕੋਗੇ, ਉਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

੧. ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ(Inform the bank immediately)
ਜੇ ਖਾਤੇ, ਏਟੀਐਮ, ਕਾਰਡ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਭੁਗਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤ ਰੁਕਵਾਓ।

੨. 1930 ’ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰੋ(Immediately report on 1930)
ਇਹ ਸਾਈਬਰ ਠੱਗੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਤਾ ਨੰਬਰ ਹੈ।

੩. ਸਾਰੇ ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲੋ(Preserve all evidence)
ਸੁਨੇਹੇ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਬੈਂਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਨੰਬਰ, ਵੈਬਸਾਈਟ ਦਾ ਪਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ।

੪. ਨੇੜਲੇ ਥਾਣੇ ਜਾਂ ਸਾਈਬਰ ਸੈੱਲ ਕੋਲ ਜਾਓ(Go to the nearest police station or cyber cell)
ਜੇ ਰਕਮ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਮਲਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਿਓ।

ਠੱਗੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?(What evidence should be kept in an online fraud case?)

ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:

• ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ (Screenshots of messages)
• ਵਟਸਐਪ ਗੱਲਬਾਤ (WhatsApp chats)
• ਬੈਂਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ (Bank transaction details)
• ਠੱਗ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ (Fraudster’s phone number)
• ਭੁਗਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ (Payment details / UPI details)
• ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਸਮਾਂ (Date and time of incident)

ਕੀ ਠੱਗੀ ਵਿੱਚ ਗਏ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ?(Can money lost in online fraud be recovered?)

ਹਾਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਰ ਕਰਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਹਰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਠੱਗੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?(Is it necessary to file an FIR in every online fraud case?)

ਨਹੀਂ, ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪੁਲਿਸ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ, 1930 ’ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਸੈੱਲ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮਾਮਲਾ ਵੱਡੀ ਰਕਮ, ਧਮਕੀ, ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸੌਖੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ(Let us understand with a simple example)

ਮੰਨ ਲਓ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਟਸਐਪ ’ਤੇ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ ਕਿ “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਫ਼ੋਨ ਖਰਾਬ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ 25,000 ਰੁਪਏ ਭੇਜੋ।” ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਉਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਲੀ ਲੱਗੀ। ਉਸਨੇ ਪੈਸੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਨੰਬਰ ਜਾਲੀ ਸੀ।

ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ:

• ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ
  (He should have directly called the relative)
• ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਕੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ
  (He should have verified before sending money)
• ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਬੈਂਕ ਅਤੇ 1930 ’ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ
  (He should have reported immediately to the bank and 1930)

ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?(What common mistakes do people make?)

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਇਹ ਹਨ:

• ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਦੱਸ ਦੇਣਾ (Sharing OTP/code)
• ਜਾਲੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਕੈਨ ਕਰ ਦੇਣਾ (Scanning a fake payment code)
• ਅਣਜਾਣ ਜੁੜਾਅ ’ਤੇ ਦਬਾ ਦੇਣਾ (Clicking unknown links)
• ਜਾਲੀ ਐਪ ਲਾ ਲੈਣਾ (Installing fake apps)
• ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪੈਸੇ ਭੇਜ ਦੇਣਾ (Sending money in panic)
• ਸ਼ਰਮ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾ ਕਰਨੀ (Not reporting due to shame)

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?(How can online fraud be prevented?)

• ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿਓ
  (Never share your OTP/code)
• ਕਾਰਡ, ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭੇਤ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਦਿਓ
  (Never share card or password details)
• ਅਣਜਾਣ ਜੁੜਾਅ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ
  (Do not trust unknown links)
• ਬੈਂਕ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਆਈ ਹਰ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾ ਮੰਨੋ
  (Do not trust every call claiming to be from the bank)
• ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਕੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਹੀ ਪੈਸੇ ਭੇਜੋ
  (Verify first, then send money)

ਕੀ ਐਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?(Should you take legal advice in such cases?)

ਜੇ ਰਕਮ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਪੁਲਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਬੈਂਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਮਲਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਕੀਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗੱਲ(One important final point)

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਠੱਗੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇਗਾ, ਉਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਯਾਦ ਰੱਖੋ:
ਗੁਪਤ ਕੋਡ, ਪਾਸਵਰਡ, ਕਾਰਡ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕਰੋ।
(Remember: Never act in haste when someone asks for OTP, password, card details, or urgent payment.)