NRI ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਾਈਡ ਵਿਆਹ ਦੋ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੁੜੱਤਣ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਲੱਗ ਹੋਣਾ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਵਿਕਲਪ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

​ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ NRI ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਭਾਰਤੀ ਤਲਾਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਲਝਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਇਸ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਬਾਰੀਕੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।

​ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ (Types of Divorce)

​ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ Hindu Marriage Act, 1955) ਅਨੁਸਾਰ ਤਲਾਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

​1. ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ (Mutual Consent Divorce)

​ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ‘ਮਿਊਚਲ ਡਿਵੋਰਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

​ਕਾਨੂੰਨੀ ਧਾਰਾ: ਹਿੰਦੂ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 13-B।

​ਸ਼ਰਤਾਂ: ਦੋਵੇਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ।

​ਫਾਇਦਾ: ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ।

​NRI ਕੇਸਾਂ ਲਈ: ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ Power of Attorney ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ੀ ਭੁਗਤ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਈ ਕੋਰਟ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

​2. ਵਿਵਾਦਿਤ ਤਲਾਕ (Contested Divorce)

​ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੱਖ ਤਲਾਕ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜਾ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੇਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਧਾਰ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ:

​ਕ੍ਰੂਰਤਾ (Cruelty): ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ।
​ਧੋਖਾਧੜੀ (Adultery): ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਬੰਧ ਹੋਣਾ।
​ਛੱਡ ਦੇਣਾ (Desertion): ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ 2 ਸਾਲ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
​ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਜੇਕਰ ਸਾਥੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਦਲ ਲਵੇ।
​ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ: ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ।
​

NRI ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ (Crucial Tips for NRIs)

​ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਕੇ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ) ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਧ (Valid) ਹੈ?

​ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਲਾਕ ਦੀ ਮਾਨਤਾ: ਜੇਕਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਤਲਾਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ) ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕਤਰਫਾ (Ex-parte) ਤਲਾਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

​ਸੰਮਨ ਅਤੇ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ NRI ਪਤੀ/ਪਤਨੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸੰਮਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਇੱਕਤਰਫਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

​ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਸਟਡੀ: ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਸਟਡੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਵਿੱਖ (Welfare of Child) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

​ਤਲਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ: ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

​ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ: ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ।
​ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕਰਨਾ: ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਲਗਾਉਣਾ।
​ਨੋਟਿਸ: ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਨੋਟਿਸ ਭੇਜਣਾ।
​ਕੌਂਸਲਿੰਗ: ਅਦਾਲਤ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ (Mediation) ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
​ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ: ਵਿਵਾਦਿਤ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
​ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ: ਜੱਜ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਤਲਾਕ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ।

​ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

​ਤਲਾਕ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਹ ਚੁਣਨਾ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ। NRI ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਲੈਣ।

​ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਵਾਲ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤਲਾਕ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਸਟਡੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਮੈਂਟ ਬਾਕਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ।

​ਬੇਦਾਅਵਾ (Disclaimer):

ਇਹ ਬਲੌਗ ਸਿਰਫ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।